OQ-3 · B2 · Жаратылыстану
Экзопланетаны жұлдыз жарығынан қалай табады?
Транзит әдісі жұлдыздың жарығы белгілі аралықпен азаятынын өлшейді. Қисықтағы тереңдік планетаның салыстырмалы өлшемін, қайталану аралығы орбиталық кезеңін бағалауға көмектеседі, бірақ бір ғана бәсеңдеу әлі планетаның дәлелі емес.
Мәтін
Экзопланетаны көп жағдайда телескоптағы жеке суреттен тікелей көрмейміз. Планета өз жұлдызынан әлдеқайда көмескі әрі оған өте жақын көрінеді. Сондықтан астрономдар планетаның өзін емес, оның жұлдыз жарығына қалдырған белгісін өлшейді. Осындай тәсілдердің бірі транзит әдісі деп аталады.
Егер планетаның орбитасы бізге қолайлы бұрышпен орналасса, планета кейде жұлдыз бен телескоптың арасынан өтеді. Сол кезде ол жұлдыз жарығының кішкене бөлігін бөгейді. Уақыт бойы өлшенген жарық мөлшері жарық қисығына түсіріледі. Транзит кезінде қисықта қысқа бәсеңдеу пайда болады.
Бәсеңдеудің тереңдігі планета мен жұлдыз өлшемдерінің арақатынасына тәуелді. Үлкен планета жұлдыз дискісінің көбірек бөлігін жауып, тереңірек із қалдырады. Ал екі бәсеңдеудің арасындағы уақыт планетаның жұлдызды бір рет айналу кезеңін бағалауға мүмкіндік береді.
Бір рет байқалған бәсеңдеуді бірден планета деп жариялауға болмайды. Жұлдыздың өз белсенділігі, аспаптағы ақау немесе жақын орналасқан қос жұлдыз да ұқсас белгі туғызуы мүмкін. Сол себепті зерттеушілер бәсеңдеудің бірдей аралықпен қайталануын тексеріп, басқа бақылаулармен салыстырады.
Транзит әдісінің геометриялық шектеуі бар. Планета жұлдызды айналып жүрсе де, оның орбитасы біздің көру бағытымызды кесіп өтпеуі мүмкін. Ондай жүйеде телескоп жарықтың бәсеңдеуін байқамайды. Демек белгі көрінбесе, бұл жүйеде планета жоқ деген сөз емес.
Дұрыс бағытталған жүйеде бірнеше транзит жиналса, жарық қисығы планетаның радиусы мен орбиталық кезеңі туралы бағалау береді. Кейін радиалдық жылдамдық сияқты басқа әдіс планетаның массасын бағалап, кандидатты тексеруге көмектеседі. Ғылыми қорытынды бір белгіге емес, қайталанатын өлшеу мен тәуелсіз дәлелдерге сүйенеді.
Тапсырмалар
Жауаптарды интерактивті нұсқада орындаңыз. Бұл бет тапсырманың мазмұнын алдын ала көруге мүмкіндік береді.
- Негізгі белгіТранзит әдісі экзопланетаны қандай белгі арқылы іздейді?
- Белгі мен қорытындыӘр өлшемді мәтінде берілген қорытындымен сәйкестендір.
- Қисықты оқуА жұлдызында жарық 100-ден 99,5-ке, B жұлдызында 100-ден 98-ге төмендеді. Жұлдыздар өлшемі бірдей деп алсақ, мәтінге сай қай кандидат салыстырмалы түрде үлкенірек?
- Тексеру ретіКезеңдерді мәтіндегі логикалық ретпен қой.
- Мәтіндегі бір сөзБос орынды мәтіндегі БІР СӨЗБЕН толтыр.
- Дұрыс, бұрыс, мәтінде айтылмағанӘр тұжырымды тек мәтінге сүйеніп бағала.
Мәтін сөздігі
- экзопланетаКүн жүйесінен тыс жұлдызды айналатын планета.
- транзитПланетаның бақылаушы үшін жұлдыз алдынан өтуі.
- жарық қисығыЖарық мөлшерінің уақыт бойынша өзгеруін көрсететін график.
- бәсеңдеуӨлшенген жарық мөлшерінің уақытша азаюы.
- кезеңПланетаның жұлдызды бір рет айналуына кететін уақыт.
- жалған белгіПланетаға ұқсайтын, бірақ басқа себептен туған өлшеу белгісі.
- тексеруҚорытындыны қосымша өлшеу немесе әдіс арқылы сынау.
Дереккөздер
- NASA Science - What is a transit?Транзит, жарық қисығы, бәсеңдеу тереңдігі, орбиталық кезең және әдістің негізгі қолданылуы.
- NASA Science - How do we find and characterize exoplanets?Транзит кандидаттарын басқа әдістермен толықтыру және планета қасиеттерін бағалау.