OQ-4 · C1 · Тарих және қоғам
Адам геномын өңдеуге кім және қалай шек қояды?
Геномды өңдеу кей ауруды емдеуге мүмкіндік береді, бірақ соматикалық, ұрықтық және тұқым қуалайтын өзгерістердің тәуекелі мен қоғамдық салдары әртүрлі, сондықтан басқару тек зертхана ішіндегі шешім емес.
Мәтін
Геномды өңдеу жасушадағы ДНҚ тізбегін мақсатты түрде өзгертуге мүмкіндік береді. Соматикалық өңдеу науқастың дене жасушасына жасалып, өзгеріс әдетте оның баласына берілмейді. Ұрық жасушасы немесе эмбрион өңделсе, өзгеріс болашақ ұрпаққа өтуі мүмкін. Осы айырма тәуекел мен жауапкершілікті түбегейлі өзгертеді.
Мүмкін пайдасы нақты: кей соматикалық гендік ем аурудың себебіне тікелей әсер етуі мүмкін. Бірақ нысанадан тыс өзгеріс, күтпеген биологиялық салдар және емге қолжетімділіктің тең болмауы сияқты қауіп бар. Тұқым қуалайтын өңдеуде қате тек бір адамға емес, әлі тумаған ұрпаққа әсер етуі мүмкін.
Сондықтан зерттеудің ғылыми сапасы жеткіліксіз. Этика комитеті, реттеуші орган, клиникалық тіркеу, ұзақ бақылау және ашық есеп қажет. Халықаралық зерттеу немесе емдеу сапары бір елдегі әлсіз бақылауды пайдаланбауы үшін елдер арасында ақпарат пен жауапкершілік байланысы керек.
Басқару тек тыйым тізімі емес. Ол айқындық, есептілік, әділеттілік, жауапты ғылым және қоғамның қатысуы сияқты қағидаларға сүйенеді. Науқас топтары, мүгедектігі бар адамдар, әртүрлі мәдени және діни қауымдар технологияның мақсаты мен қабылданатын тәуекел туралы пікір айтуға тиіс.
«Емдеу» мен «жетілдіру» арасындағы шекара да әрқашан анық емес. Ауыр ауруды түзету кең қолдау табуы мүмкін, ал бой, сыртқы белгі немесе спорт қабілетін өзгерту теңсіздік пен қысым туралы жаңа сұрақ тудырады. Нарықтағы сұраныс этикалық рұқсаттың өзі бола алмайды.
WHO ұсынымдары тіркеу, халықаралық ынтымақтастық, заңсыз немесе қауіпсіз емес зерттеуге жауап, зияткерлік меншік, білім беру және қоғамдық қатысу сияқты бірнеше бағытты қамтиды. Бұл бір әмбебап ережені барлық елге көшіру емес, ортақ қағидаға сүйеніп, жергілікті құқық пен денсаулық жүйесінде нақты бақылау құру.
Демек, сұрақ «технологияға рұқсат беру не бермеу» ғана емес. Қай қолдану, кім үшін, қандай дәлелмен, қандай баламамен, қандай бақылаумен және пайда мен ауыртпалық кімге тиеді деген сұрақтар бірге қаралады. Шешім жаңа дәлел шыққанда қайта қаралып, жағымсыз нәтиже мен мүдде қайшылығы жасырылмай жариялануға тиіс. Қоғамдық бақылау шешім қабылданғаннан кейін де жалғасады. Технологиялық мүмкіндік қоғамдық рұқсат пен қауіпсіздік дәлелін автоматты түрде бермейді.
Тапсырмалар
Жауаптарды интерактивті нұсқада орындаңыз. Бұл бет тапсырманың мазмұнын алдын ала көруге мүмкіндік береді.
- Басқару сұрағыМәтінге сай басқарудың ең толық мақсатын таңда.
- Өңдеу түріӘр белгіге лайық түрді таңда.
- Шешім салмағыШартты сызбада әсер ауқымы бір науқас және бірнеше ұрпақ деп салыстырылған. Ең дұрыс қорытындыны таңда.
- Ұсыным мен қағидаТұжырымды дұрыс тірекпен байланыстыр.
- Дұрыс, бұрыс, мәтінде айтылмағанӘр тұжырымды мәтін бойынша «Дұрыс», «Бұрыс» немесе «Мәтінде айтылмаған» деп бағала.
- Мәтіндегі сөзБос орынды мәтіндегі бір сөзбен толтыр.
- Басқару құралдарыМәтінде аталған басқару құралдарын таңда.
Мәтін сөздігі
- геномАғзаның жасушаларындағы тұқым қуалайтын ақпараттың толық жиынтығы.
- соматикалықДене жасушасына қатысты және әдетте ұрпаққа берілмейтін.
- тұқым қуалайтынӨзгерісі болашақ ұрпаққа берілуі мүмкін.
- қадағалауЕреже мен қауіпсіздіктің орындалуын тәуелсіз бақылау.
- әділеттілікПайда, мүмкіндік және ауыртпалықтың әділ бөліну қағидасы.
Дереккөздер
- WHO - Human Genome Editing Governance FrameworkҚағидалар, құралдар, институттар және басқару сценарийлері.
- WHO - Recommendations on Human Genome EditingТіркеу, халықаралық жұмыс, қауіпсіздік, әділеттілік және қоғамдық қатысу бағыттары.