OQ-2 · B1 · Тарих және қоғам
Көне заттың жасын көміртекпен қалай анықтайды?
Тірі ағза көміртек-14 сіңіруді тоқтатқаннан кейін оның мөлшері біртіндеп азаяды. Зертхана қалған мөлшерді өлшеп, органикалық үлгінің жасын бағалайды.
Мәтін
Атмосферада көміртектің бірнеше түрі бар. Соның бірі көміртек-14 деп аталады. Өсімдік ауадағы көмірқышқыл газын сіңіргенде, оның құрамына көміртек-14 те кіреді. Жануарлар бұл көміртекті өсімдік немесе басқа жануар арқылы алады. Сондықтан тірі ағза қоршаған ортамен көміртек алмасып тұрады.
Ағза өлгенде көміртек алмасуы тоқтайды. Осы сәттен бастап ағзадағы көміртек-14 радиоактивті ыдырау арқылы азаяды. Оның жартылай ыдырау кезеңі шамамен 5730 жыл. Бұл бастапқы мөлшердің жартысы осынша уақыттан кейін қалатынын білдіреді.
Зертханада мамандар үлгіде қалған көміртек-14 мөлшерін өлшейді. Қалған мөлшер аз болған сайын, үлгі әдетте ескірек болады. Өлшеу нәтижесі белгілі ыдырау жылдамдығымен салыстырылады. Атмосферадағы көміртек мөлшері әр кезеңде бірдей болмағандықтан, нәтиже арнайы деректермен калибрленеді.
Радиокөміртек әдісі бұрын тірі болған органикалық материалға қолданылады. Оған ағаш, көмір, сүйек немесе өсімдік қалдығы жатады. Тастың өзінде мұндай көміртек алмасуы болмағандықтан, әдіс тастың жасын тікелей анықтамайды. Бірақ тас құралдың жанынан табылған көмір сол жердегі адам әрекетінің уақытын бағалауға көмектесуі мүмкін.
Бұл әдіс нақты бір күнді емес, ықтимал уақыт аралығын береді. Ол көбіне шамамен 50 мың жылға дейінгі органикалық үлгілерге тиімді. Үлгінің ластануы, табылған орнының бұзылуы немесе калибрлеу қатесі нәтижеге әсер етуі мүмкін. Сондықтан археологтар өлшемді заттың контекстімен және басқа дәлелдермен бірге қарайды.
Тапсырмалар
Жауаптарды интерактивті нұсқада орындаңыз. Бұл бет тапсырманың мазмұнын алдын ала көруге мүмкіндік береді.
- Әдістің негізіРадиокөміртек әдісі органикалық үлгінің жасын қалай бағалайды?
- Көміртек сағатыКезеңдерді мәтіндегі ретімен қой.
- Материал және қорытындыӘр материалды мәтіндегі мүмкіндігімен сәйкестендір.
- Нәтижеге не әсер етеді?Мәтінде нәтиженің сенімділігіне әсер ететін барлық жағдайды таңда.
- Дерек пен қорытындыӘр деректі мәтіндегі дұрыс қорытындымен байланыстыр.
Мәтін сөздігі
- радиокөміртек әдісіКөміртек-14 мөлшерін өлшеп, органикалық материалдың жасын бағалау тәсілі.
- көміртек-14Уақыт өте радиоактивті түрде ыдырайтын көміртек изотопы.
- органикалық қалдықБұрын тірі болған ағзадан қалған материал.
- радиоактивті ыдырауТұрақсыз атом ядросының уақыт өте басқа күйге өзгеруі.
- жартылай ыдырау кезеңіРадиоактивті зат мөлшерінің жартысы қалатын уақыт.
- үлгіЗерттеу үшін алынған материалдың шағын бөлігі.
- калибрлеуӨлшеу нәтижесін белгілі деректермен салыстырып түзету.
Дереккөздер
- U.S. National Park Service - How do Archeologists know how old a site is?Органикалық қалдықтағы көміртек-14, ыдырау, зертханалық өлшеу, калибрлеу және әдістің шамамен 50 мың жылдық шегі туралы NPS түсіндірмесі.