OQ-3 · B2 · Жаратылыстану
Ағаш сақинасы өткен климатты қалай көрсетеді?
Ағаштың жылдық сақиналары уақытты ғана емес, өсу жағдайын да тіркейді. Зерттеушілер сақина өрнектерін жылдармен сәйкестендіріп, метеобақылаумен калибрлейді, содан кейін өткен ылғал не температураны бағалайды. Бірақ бұл табиғи жазба жергілікті орта мен ағаш биологиясының әсерінен шектеулі.
Мәтін
Қоңыржай аймақтағы көптеген ағаш бір жылда бір өсу сақинасын түзеді. Сақиналарды санап, ағаштың жасын шамалауға болады. Бірақ зерттеушіге сақина саны ғана емес, олардың ені мен бірінен кейін бірі орналасқан өрнегі де маңызды. Бұл өрнек ағаштың әр жылдағы өсу жағдайы туралы белгі сақтайды.
Алдымен әр сақинаға нақты жыл берілуі керек. Ғалымдар тірі ағаштан қарындаштай жіңішке керн алады да, оның кең және тар сақиналарын басқа ағаштардың өрнегімен салыстырады. Бір аймақтағы бірнеше ағашта қайталанған ерекше тізбек үлгілерді өзара сәйкестендіруге көмектеседі. Бұл әдіс айқаспалы даталау деп аталады.
Келесі қадамда сақина ені аспаппен өлшенген ауа райы деректерімен салыстырылады. Мысалы, құрғақ жерде жауын көбірек жауған жылдары сақина кеңірек болуы мүмкін. Ал биік тауда өсу жазғы температураға көбірек тәуелді болуы ықтимал. Егер байланыс қайталанып, статистикалық тұрғыдан тұрақты болса, сақина климаттың прокси көрсеткіші ретінде қолданылады.
Калибрлеу кезеңінде белгілі жылдардың сақинасы мен сол жылдардағы температура немесе жауын мөлшері қатар қаралады. Табылған байланыс ескі сақиналарға қолданылып, аспаптық бақылаудан бұрынғы климат бағаланады. Осылайша бір ағаштың өмірінен де ұзақ қатар жасау үшін тірі ағаш, ескі бөрене және тарихи құрылыстағы ағаш үлгілері жалғасуы мүмкін.
Дегенмен кең сақина әрдайым жылы немесе ылғалды жыл дегенді білдірмейді. Өсуге ағаштың жасы, топырақ, жарық, өрт, жәндік және ауру да әсер етеді. Бір түр мен бір орын көбіне белгілі маусымдағы бір басым факторды ғана жақсы көрсетеді. Сондықтан сақина термометрдің дайын көшірмесі емес.
Зерттеушілер осы шектеуді азайту үшін көптеген ағашты пайдаланып, әлсіз немесе ерекше үлгілерді тексереді. Қайта құру нәтижесі белгісіздік аралығымен беріледі және басқа табиғи жазбалармен салыстырылады. Сенімді қорытынды жеке бір кең сақинадан емес, дұрыс мерзімделген, калибрленген және қайталанған өрнектер жиынтығынан шығады.
Тапсырмалар
Жауаптарды интерактивті нұсқада орындаңыз. Бұл бет тапсырманың мазмұнын алдын ала көруге мүмкіндік береді.
- Негізгі әдісАғаш сақинасынан өткен климатты бағалаудың дұрыс жолы қайсы?
- Дерек пен қызметӘр деректі мәтіндегі қызметімен сәйкестендір.
- Сақина енін оқуОсы жерде калибрлеу кең сақина ылғалды жылмен байланысты екенін көрсетті. Үш сақинаның ені 0,8 мм, 1,6 мм және 1,1 мм болды. Тек осы байланыс бойынша қай жыл ылғалдырақ деп бағаланады?
- Зерттеу ретіКезеңдерді мәтіндегі әдістемелік ретпен қой.
- Мәтіндегі бір сөзБос орынды мәтіндегі БІР СӨЗБЕН толтыр.
- Дұрыс, бұрыс, мәтінде айтылмағанӘр тұжырымды тек мәтін бойынша бағала.
Мәтін сөздігі
- жылдық сақинаАғаштың бір өсу жылында түзетін ағаш қабаты.
- кернАғаш діңінен арнайы бұрғымен алынған жіңішке цилиндр үлгі.
- айқаспалы даталауӘртүрлі үлгідегі сақина өрнектерін сәйкестендіріп, әр сақинаға нақты жыл беру әдісі.
- калибрлеуТабиғи көрсеткішті белгілі аспаптық өлшеммен байланыстыру.
- прокси көрсеткішТікелей өлшем жоқ кезде басқа құбылысты жанама көрсететін жазба.
- қайта құруСақталған белгілер арқылы бұрынғы жағдайды ғылыми бағалау.
- белгісіздік аралығыБағалаудың ықтимал ауытқу шегін көрсететін аралық.
Дереккөздер
- NOAA Climate.gov - How tree rings tell time and climate historyЖылдық өрнек, айқаспалы даталау, сақина енін температура не жауынмен калибрлеу және климаттық қайта құру шектеулері.
- NOAA Climate.gov - Past ClimateТабиғи прокси жазбалар, ағаш кернін алу және сақина енін басқа ағаштармен сәйкестендіру.